78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

58. आजचा शब्द 'वृ'.

 


वृ या धातूचे अनेक अर्थ आहेत. आच्छादणे, वरणे, निवडणे.

ज्याचे लग्न ठरते त्याला 'वर' म्हणतात. कारण त्याला वरलेले असते म्हणजेच निवडलेले असते. वराला देण्यायोग्य कन्येला 'उपवर' कन्या म्हणतात. आ हा उपसर्ग लागून 'आवरण' असा शब्द तयार होतो. आवरण म्हणजे झाकण. अनेक वस्तू गोळा करून त्यावर झाकण घातले की त्याला मराठीत 'आवरणे' असे म्हणतात आणि पडण्यापासून वाचणे म्हणजे 'सावरणे'. 

वृ या धातूचे भाववाचक नाम 'वार' असे होते. त्याला परि हा उपसर्ग लागला की 'परिवार' शब्द बनतो. घरातील लोक मनुष्याला चहूबाजूंनी वेढून असतात म्हणून त्या कुटुंबाला 'परिवार' म्हणतात. मात्र माणसाला संकटाने वेढले की त्याचे 'निवारण' करण्याचा उपाय शोधला जातो. 

दुर्गादेवीच्या आरतीमध्ये

वारी वारी जन्म मरणाते वारी 

हारी पडलो आता संकट 'निवारी'

अशी आळवणी केलेली आहे.

आवरण म्हणजे झाकणे असा अर्थ आपण पाहिला. त्याउलट अर्थाचा शब्द आहे 'विवरण'. विवरण म्हणजे झाकलेला विषय उलगडून तपशीलवार सांगणे.

वर या विशेषणाचे श्रेष्ठ, चांगला असेही अर्थ आहेत. त्याला प्र हा उपसर्ग लागून 'प्रवर' असे विशेषण बनते. प्रवर म्हणजे अधिक श्रेष्ठ, उत्कृष्ट, मुख्य. विष्णूधर्मोत्तरपुराण नावाच्या ग्रंथात 'कलानां प्रवरं चित्रम्। असे वाक्य आहे. चित्रकला ही सर्व कलांमध्ये श्रेष्ठ आहे, असा या वाक्याचा अर्थ आहे. 

प्रवरचे स्त्रीलिंगी रूप आहे प्रवरा. हे एका नदीचे नाव आहे. श्रेष्ठ नदी असा त्याचा अर्थ होतो. 

आवरण म्हणजे आच्छादन आणि त्याला पुन्हा प्र उपसर्ग लावून 'प्रावरण' असा शब्द बनतो. प्रावरण म्हणजे 'भारी किमतीचे कापड'. कापड दुकानाच्या जाहिरातीत 'वस्त्र-प्रावरण' असे शब्द त्यामुळेच दिसतात. 

आवरणला परि उपसर्ग लागून परि+आवरण= 'पर्यावरण' असाही शब्द तयार होतो. या पृथ्वीला सर्व बाजूंनी वाताचे आवरण आहे म्हणून त्याला 'वातावरण' म्हणतात.

वृ धातूने वरलेल्या अशा अनेक शब्दांनी आपल्याला वेढलेले आहे. संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.

विनोद जैतमहाल

9823028332


टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.