पोस्ट्स

फेब्रुवारी, २०२२ पासूनच्या पोेस्ट दाखवत आहे

78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

62. आजचा शब्द 'अशन'

इमेज
अशन म्हणजे खाणे, भक्षण करणे, चाखणे किंवा अन्न. यामागील धातू अश् आहे. या धातूचा अर्थ व्यापणे, शिरकाव करणे, मिळवणे, उपभोगणे.  अशन म्हणजे खाणे आणि प्र+अशन= प्राशन. प्राशन करणे म्हणजे चाखणे, खाणे. च्यवन ऋषींनी आवळा व इतर जडीबुटींपासून बनवलेले चाखण्यायोग्य औषध म्हणजेच प्राश. त्यालाच आपण 'च्यवनप्राश' म्हणतो. हे प्राश खाऊन च्यवन ऋषींनी वृद्धावस्थेवर मात केली होती असा उल्लेख सापडतो. अशन म्हणजे खाणे आणि 'अनशन' म्हणजे उपाशी राहणे. हिंदी भाषेत उपोषणासाठी 'अनशन' शब्द वापरला जातो. प्राश किंवा आश म्हणजे अन्न असाही अर्थ आहे. त्यावरून सकाळचे अन्न म्हणजे 'प्रातराश' म्हणजेच ब्रेक फास्ट आणि सायंकाळचे जेवण म्हणजे 'सायमाश' (डिनर) असे शब्द साहित्यात सापडतात.  अग्नीला हुताश, हुताशन किंवा आश्रयाश अशी नावे आहेत.  अग्नीच्या आश्रयाला जो जातो त्यालाच अग्नी खाऊन टाकतो. म्हणून त्याला आश्रयाश म्हणतात. ज्या ज्या वस्तूंची अग्नीत आहुती दिली जाते त्या वस्तूही तो खाऊन टाकतो म्हणून त्याला हुताश किंवा हुताशन म्हणतात. 'हुताशन'चे स्त्रीलिंगी रूप हुताशनी. फाल्गुन पौर्णिमेला होळी...