78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

11. आजचा शब्द 'अनल'



अनल

अलम् दुनियेला जाळूनही ज्याचे पोट भरणार नाही तो अनल. अनल म्हणजे अग्नि, पाचकरस, पचनशक्ती.

'दावानल' म्हणजे जंगलात लागणारी आग. म्हणजेच वणवा. 'वडवानल' हा समुद्राच्या पोटातला अग्नि असतो, असे म्हणतात.

'ठाव देऊ नये कोणाला, वडवानल जाळितो समुद्राला.'

असा एक वाक्प्रचार मराठीत आहे. कुणाला आश्रय देताना आधी नीट विचार करावा, असा याचा अर्थ.

ज्ञानेश्वरीमध्ये 'अनळु' हा शब्द सापडतो. 

जैसा उद्यानामाजी अनळु। संचरला देखोनि प्रबळु। 

मग क्षणभरी कोकिळु। स्थिरु नोहे।।

(जर बागेला मोठी आग लागली तर कोकिळ पक्षी क्षणभरही तेथे थांबणार नाही.)

संत एकनाथांच्या रुक्मिणी स्वयंवरातही

देऊनि उपशम-अनळा । जाळिती क्रोधाचा भुईनळा ।

असा उल्लेख आढळतो.

क्रोधाची आग म्हणजे क्रोधानल, भुकेची आग म्हणजे क्षुधानल, शोकाची आग म्हणजे शोकानल आणि विरहाची आग म्हणजे विरहानल, असे अनेक शब्द साहित्यामध्ये सापडतात.

संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते. आपण जाणीवपूर्वक शब्द वापरू लागतो.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.


विनोद जैतमहाल

9823028332

टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.