78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

57. आजचा शब्द 'अरि'

 


अरि म्हणजे शत्रु हे आता जवळपास सर्वांनाच माहीत आहे. तरी हा शब्द या लेखमालिकेत असला पाहिजे. 

अरिजित, अरिंदम म्हणजे शत्रूला जिंकणारा. अरिसूदन, अरिमर्दन म्हणजे शत्रूचा नाश करणारा, अरिभद्र म्हणजे मोठा शत्रू. मुर नावाच्या दैत्याचा शत्रू म्हणजे मुरारि. हे कृष्णाचे एक नाव आहे. शंकराचा अवतार असलेल्या जेजुरीच्या खंडोबाचे एक नाव मल्हारि मार्तंड असेही आहे. खंडोबाने मल्लासुराचा संहार केला म्हणून मल्लारि किंवा मल्हारि असे नाव पडले असावे. 

शत्रूचे दमन करणार्‍यास अरिकर्षण म्हणतात. चुकीच्या निर्णयाने स्वतःचा घात करून शत्रूला आनंद देणार्‍या व्यक्तीला 'अरिनंदन' किंवा 'शत्रुनंदन' असे नाव आहे. 

(नंदन म्हणजे आनंद देणारा किंवा पुत्र. आनंद देणार्‍या वनाला 'नंदनवन' म्हणतात.)

काम, क्रोध, लोभ, मोह, मद, मत्सर या सहा शत्रूंची ज्याने हत्या केली त्याला 'अरिहंत' म्हणतात. अरिहंतांनाच इतरांना उपदेश करण्याचा अधिकार असतो. अरिकुल म्हणजे शत्रूंचा जमाव. शत्रूविषयी विचार करून आपल्या देशाचे धोरण ठरवण्यास अरिचिंतन म्हणतात. अरिचिंतन म्हणजे परराष्ट्रीय राजकारण. त्रिपुरासुराचा शत्रू म्हणून शंकराला त्रिपुरारि म्हणतात.

अरिष्ट म्हणजे संकट, दारू, शत्रू किंवा ताक. वनस्पतींच्या काढ्यापासून जे औषध बनवले जाते त्याला अरिष्ट म्हणतात. अरिष्ट बनवण्याची प्रक्रिया दारू बनवण्यासारखीच असते. अर्जुनारिष्ट, अभयारिष्ट, तक्रारिष्ट इत्यादी अरिष्टे आयुर्वेदिक उपचारांत प्रसिद्ध आहेत.

अरि शब्दासह शत्रुत्वदर्शक असे अनेक शब्द आपल्या परिचयाचे आहेत. संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.

विनोद जैतमहाल

9823028332


टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.