78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

55. आजचा शब्द 'वान्'.



आज एक अतिशय ओळखीचा प्रत्यय आपण पाहणार आहोत. प्रत्यय शब्दांच्या शेवटी लागलेले असतात. वान् हा एक स्वामित्व किंवा मालकी दाखवणारा प्रत्यय आहे. ज्या पुरुषाकडे गुणांची मालकी आहेत तो गुणवान्. ज्याच्याकडे धन आहे तो धनवान्. याच प्रकारे रूपवान्, भाग्यवान्, दयावान्, बलवान्, प्रतिभावान्, शीलवान्, क्रियावान्, क्षमावान्, चरित्रवान्, विचारवान् अशा असंख्य विशेषणांमध्ये वान् हा प्रत्यय लागलेला दिसतो. (हा मुळात 'वत्' असा प्रत्यय आहे.) 

विद् म्हणजे ज्ञान ज्याच्याकडे आहे तो विद्वान.

भग म्हणजे सुदैव, उत्कर्ष, कीर्ती, भरभराट, यश, सौंदर्य, मोक्ष. हे सगळे ज्याच्याकडे आहे तो 'भगवान.'

(भगवा या शब्दाशी 'भगवान्'चा संबंध नाही.)

'एकच प्याला' या नाटकात 'कशी या त्यजु पदाला, मम 'सुभग' शुभ पदाला।' असे पद आहे. यात 'सुभग' असा शब्द येतो. सुभग म्हणजे भाग्यवान्, सुंदर, प्रिय, मधुर.

हिम म्हणजे बर्फ. त्यामुळे हिमालय पर्वताला हिमवान् असेही नाव आहे. 

'वंत' असाही प्रत्यय मालकी दाखवणारा आहे. तो वरील सर्व शब्दांना लावता येईल. जसे कलावंत, गुणवंत, धनवंत, भाग्यवंत, दयावंत, बलवंत, प्रतिभावंत, विचारवंत, भगवंत इत्यादी.

वान् याच अर्थाचा स्त्रीलिंगी प्रत्यय 'वती' हा आहे. जिच्याकडे गुण आहेत ती गुणवती, जिच्याकडे रूप आहे ती रूपवती, जिच्याकडे शील आहे ती शीलवती इत्यादी.

याच नियमाने भगवान् चे स्त्रीलिंगी रूप 'भगवती' असे होते.   जिच्याकडे 'भग' म्हणजे सुदैव, उत्कर्ष, कीर्ती, भरभराट, यश, सौंदर्य, मोक्ष इत्यादी आहे ती 'भगवती'. 

याच नियमाने भाग्यवती, कलावती यांच्यासोबतच प्रतिभावती, विचारवती, धनवती, बलवती असेही स्त्रीलिंगी शब्द वापरता येतात. 'हेमवती' हे पार्वतीचे एक नाव आहे. हेमवतीचा मुलगा हेमवतीनंदन. 

वान् आणि वती हे प्रत्यय अनुक्रमे पुल्लिंगी व स्त्रीलिंगी विशेषणे बनवण्यासाठी वापरले जातात. संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.

विनोद जैतमहाल

9823028332



टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.