78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

53. आजचा शब्द 'सत्' (भाग २)

 


आधीच्या भागात आपण पाहिले की, सत् हे एक विशेषण आहे. त्याचा अर्थ असणारा, खरा, चांगला, साधू, योग्य, ब्रह्म. 

आता या विशेषणाला जोडून येणारे इतर सामासिक शब्द पाहू. कर्म चांगले असेल तर सत्कर्म, चरित्र चांगले असेल तर सत् आणि चरित्र मिळून 'सच्चरित्र', वर्तन चांगले असेल तर सद्वर्तन. कुणी शीलवान असेल तर सत् + शील = सच्छील असा बदल होतो. 'सत्य' हे विशेषण आणि 'सत्त्व' हे नामही सत् पासूनच बनते. सत्त्व म्हणजे प्राण, प्राणी, खरेपणा इत्यादी. कागदपत्रांचा खरेपणा सिद्ध करण्यासाठी ती सत्यापित म्हणजे अटेस्टेड केली जातात. अस्तित्व या अर्थाने 'सत्ता' हे स्त्रीलिंगी नाम सत् पासून तयार होते. आपले अस्तित्व दाखवण्याचा संघर्ष म्हणजे 'सत्तासंघर्ष' असतो. सत् ला त्र हे अव्यय लागले की 'सत्त्र' हे नाम बनते. लिहिताना मात्र ते 'सत्र' असे होते. सत्र म्हणजे अनेक दिवस अनेकांनी मिळून केलेला यज्ञ. उदाहरणार्थ जनमेजयाचे सर्पसत्र, प्रथम सत्र, चर्चासत्र, अन्नसत्र इत्यादी. अन्नसत्रचे नंतर अन्नछत्र झाले.

सत् म्हणजे साधू आणि सती म्हणजे साध्वी. सत्पाल म्हणजे राजा किंवा चांगले दूध देणारी गाय अथवा म्हैस. आनन म्हणजे चेहरा. सदानन म्हणजे चमकदार चेहरा असलेली व्यक्ती. दान करताना ज्याला खरोखर आवश्यकता आहे त्यालाच दान केले जाते. दानासाठी पात्र असलेल्या व्यक्तीस 'सत्पात्र' म्हणतात. साधू लोकांच्या म्हणजे चांगल्या लोकांच्या सोबत राहिले की तो 'सत्संग' होतो. योग्य मार्ग असेल तर तो सत् + मार्ग = सन्मार्ग असतो. (या शब्दातही त् च्या पुढे म आल्यामुळे त् चा न झाला आहे.) मृत्यूनंतर आत्म्यास 'सत् गती' लाभो अशी प्रार्थना केली जाते. त्यामागे लोकांची 'सत् भावना' असते. लिहिताना, बोलताना हे शब्द सद्गती, सद्भावना असे बदलून जातात. (कारण त् पुढे ग, भ ही मृदू व्यंजने आली की त्याचा द् होतो, असा नियम आहे.) 

चांगली बुद्धी 'सत् मती' असते. म्हणजेच सन्मती. सत् ने योग्य मार्गावर आणलेले असे अनेक शब्द आपण वापरतो. संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.

विनोद जैतमहाल

9823028332


टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.