46. आजचा शब्द 'गमन'.

 

गमन म्हणजे जाणे, गती, प्रयाण.

आगमन म्हणजे येणे. निर्गमन म्हणजे निघून जाणे. गम् हा धातू या शब्दांमागे आहे. ज्या विषयात बुद्धी सहज प्रवेश करते तो विषय 'सुगम' असतो. जे संगीत सहज कळते ते 'सुगम संगीत'. पर्वतासारखा भाग जाण्यासाठी अवघड असतो म्हणून तो 'दुर्गम' असतो. पर्वतावर मंदिर असलेल्या देवीला त्यामुळेच 'दुर्गा' म्हणतात. 

जी सतत पुढे जात राहते ती 'गंगा' असते. या नावामागेही गम् हाच धातू आहे. नदीचे नाव काहीही असले तरी 'गंगा' हे नदीसाठी वापरले जाणारे सामान्य नाम आहे. जसे गोदावरी नदीला आपण 'दक्षिण गंगा' म्हणतो. 

जेथून नदीचा आरंभ होतो तो 'उगम' असतो आणि अनेक नद्या जेथे एकत्र येतात तेथे 'संगम' होतो. 

आगम आणि निगम या शब्दांचा अर्थ वेद, तत्त्वज्ञान, तर्कशास्त्र असाही आहे.

संत चोखामेळा एका अभंगात म्हणतात..

"आगमाची आढी निगमाचा भेद । शास्त्रांचा संवाद न कळे आम्हा।।" (आम्हाला काही कळत नाही, असे संत कितीही म्हणत असले तरी भाषेवरील त्यांचे प्रभुत्व निर्विवाद आहे.)

गम् धातूचे एक विशेषण 'गामी' असे आहे. 'गामी' म्हणजे जाणारा. पुरोगामी म्हणजे पुढे जाणारा, प्रगत विचारांचा. प्रतिगामी म्हणजे मागे जाणारा, जुन्या विचारांचा. अधोगामी म्हणजे खाली जाणारा. उर्ध्वगामी म्हणजे वर जाणारा. गामिनी म्हणजे जाणारी. माधुरी दीक्षित यांच्या एका चित्रपटाचे नाव 'गजगामिनी' असे आहे.

गम् धातूचे भूतकालवाचक विशेषण गत असे आहे. त्यावरून आगत, स्वागत, प्रगत, संगत, विगत असे शब्द बनतात. अतिथी म्हणजे अभ्यागत. अनेक कार्यालयांमध्ये बाहेरून येणार्‍या लोकांना बसण्यासाठी 'अभ्यागत कक्ष' असतो. एखाद्या कलेचा सतत सराव केला तरच ती 'अवगत' होती. चोरांकडून मुद्देमाल 'हस्तगत' केला जातो. गती, प्रगती, अधोगती, दुर्गती, सुसंगती या शब्दांमागेही गम् - गच्छ् हाच धातू आहे.

संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.

विनोद जैतमहाल

9823028332