78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

42. आजचा शब्द 'ग्रह'.

 

ग्रह म्हणजे धरणे, घेणे, ओढणे, पकड, मिठी, समजूत.

सूर्याच्या गुरुत्वाकर्षणाने ओढलेले असतात ते आकाशातील ग्रह. ग्रहाच्या जवळ असेल तर उपग्रह. आ उपसर्ग लागला की आग्रह. सत्यासाठी असेल तर सत्याग्रह आणि टोकाचा असेल तर दुराग्रह असतो. 

निग्रह म्हणजे आवरणे किंवा शिक्षा करणे. 'सद्रक्षणाय खलनिग्रहणाय' हे पोलिस दलाचे घोषवाक्य आपल्याला निळ्या गाडीवर दिसते. यातील 'खल' म्हणजे दुष्ट आणि निग्रह म्हणजे आवरणे किंवा शिक्षा करणे. योगसाधना करणारे लोक इंद्रियांची भटकंती आवरून धरतात. त्याला इंद्रियनिग्रह म्हणतात. 

परिग्रह म्हणजे धारण करणे. संसारी गृहस्थ अनेक वस्तूंचा परिग्रह करतो. मात्र संन्याशाला 'अपरिग्रह' साधावा लागतो.   वस्तू नीट जमा करून ठेवल्या की त्याला 'संग्रह' म्हणतात. जेथे अशा वस्तू नीट लावून ठेवतात त्याला 'संग्रहालय' असे नाव आहे. मात्र 'विग्रह' म्हणजे वेगळे करणे किंवा भांडण.

ग्रहण करतो तो ग्राहक. बोलीभाषेत त्याला आपण गिर्‍हाइक म्हणतो. संग्रह करणारा संग्राहक.

चटकन आग पकडणारा पदार्थ 'ज्वालाग्राही' असतो. गुप्त गोष्ट किंवा तात्पर्य जाणून घेणारा 'मर्मग्राही' असतो. विवाहात वधूचा हात हाती घेण्याचा विधी 'पाणिग्रहण' असतो. अधिकृतपणे खासगी जमिनीवर सरकारी ताबा मिळवण्यासाठी भूमीचे 'अधिग्रहण' केले जाते. 

गुरु जेव्हा शिष्याला गुरुमंत्र आणि दीक्षा देतात तेव्हा त्याला 'अनुग्रह' म्हणतात.

नेमि म्हणजे परीघ. पृथ्वी या ग्रहाच्या परीघावर चंद्र फिरतो म्हणून त्याला 'ग्रहनेमि' असे नाव आहे. ग्रहांचा स्वामी म्हणून सूर्याला 'ग्रहपती' म्हणतात. ग्रहांच्या स्थानाचे चिंतन करतो म्हणून ज्योतिषाला ग्रहचिंतक, ग्रहविप्र अशी नावे आहेत. 

अभिज्ञानशाकुंतलम् या कालिदासाच्या नाटकात घोड्याच्या लगामासाठी 'प्रग्रह' असा शब्द सापडतो. ओढून धरण्यासाठीच लगामाचा उपयोग होतो म्हणून त्यासाठी 'प्रग्रह' शब्द असावा.

ग्रहाने गृहीत केलेले असे अनेक शब्द आपल्याला सापडतात. संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.

विनोद जैतमहाल

9823028332




टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.