78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

41. आजचा शब्द 'गण'.

 


गण म्हणजे कळप, समूह, जमाव, जात, वर्ग, शंकराचे गण.

गणनायक, गणाध्यक्ष, गणवल्लभ, गणेश ही नावे सेनापतीसाठी किंवा 'गणपती'साठी वापरली जातात. 'अचल' म्हणजे पर्वत हे आपल्याला माहीत आहे. शंकराचे गण जेथे राहतात त्या पर्वताला 'गणाचल' म्हणतात. गणाचल म्हणजे कैलास पर्वत.

निवडणुका लागल्या की गण आणि गटांची चर्चा सुरू होते. पंचायत समिती मतदारसंघाला 'गण' असे नाव दिले आहे. राजा नसलेले आणि लोकांच्या बहुमताने चालवले जाणारे राज्य म्हणजे 'गणराज्य'. भारतात असे गणराज्य सव्वीस जानेवारी १९५० रोजी आरंभ झाले म्हणून या दिवसाला 'गणतंत्र' दिन म्हणतात. इंग्रजीत गणतंत्र म्हणजे रिपब्लिक. 

गण म्हणजे लोकांचा समूह. लोकसमूह ज्या स्त्रीशी पती असल्याप्रमाणे वागतो तिला 'गणिका' असे नाव आहे. जेथे समूहाने जेवण केले जाते त्या खानावळीला 'गणभोजनगृह' म्हणता येईल. 

गणना करणे म्हणजे मोजणे, विचारात घेणे. जो मनुष्य ग्रहतार्‍यांची स्थाने मोजून भविष्य सांगू पाहतो त्याला 'गणक' म्हणतात. गणक म्हणजे ज्योतिषी. त्याची पत्नी गणकी. मात्र 'गणकयंत्र' म्हणजे कॅल्क्युलेटर. याला सम् हा उपसर्ग लावून 'संगणक' असा कम्प्युटरसाठी नवा शब्द बनवण्यात आला. देशातील लोकांची संख्या मोजताना जनगणना किंवा शीरगणती केली जाते. जनगणनेचे काम ज्या कर्मचार्‍यांवर सोपवले जाते ते 'प्रगणक' असतात. 

हिंदीत मोजण्याला 'गिनती' म्हणतात. गण् चा भूतकाळ 'गणित'. गणित म्हणजे मोजलेला. अगणित म्हणजे मोजता न येणारा. 

ज्या व्यक्तीला आपण महत्त्व देत नाही किंवा विचारात घेत नाही तिला आपण 'गिनत' नाही, असे बोलीभाषेत म्हणतो.

'गण्य' हे गण् धातूपासून बनलेले विशेषण आहे. गण्य म्हणजे मोजता येण्याजोगे. त्याचा विरुद्धार्थी शब्द 'नगण्य'.

गण् धातूने विचारात घेतलेले असे अगणित शब्द आपल्याला रोजच्या वापरात दिसतात. संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.

विनोद जैतमहाल

9823028332





टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.