78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

37. आजचा शब्द 'दिक्'.

 


दिक् म्हणजे दिशा. किंवा जागेचा असा विस्तार ज्यात वस्तू असतात किंवा घटना घडतात.

दहा दिशांचे तीन आयाम आहेत. आयाम म्हणजे इंग्रजीत डायमेंशन. रुंदी, उंची आणि खोली. सिनेमा पाहताना जर चित्राची फक्त रुंदी आणि उंची दिसत असेल तर तो 'टूडी' सिनेमा असतो. मात्र चित्राची खोलीही दिसत असेल तर हे तिन्ही आयाम दाखवणारा सिनेमा 'थ्रीडी' असतो.

जो माणूस दिशा दाखवतो त्याला दिक् + दर्शक म्हणजेच दिग्दर्शक म्हणतात. (या शब्दात संधीनियमाने क् चे रूपांतर ग् मध्ये होते.) 

दाही दिशांची राज्ये ज्याने जिंकून घेतली त्याने 'दिग्विजय' मिळवलेला असतो. अंबर म्हणजे वस्त्र. दिशा हेच ज्याचे वस्त्र असते तो 'दिगंबर' असतो.

दिक्काल म्हणजे अवकाश आणि काळ. रुंदी, उंची, खोली यासोबतच काळ हा चौथा आयामही लक्षात घेतला पाहिजे असे आइनस्टाइनचे म्हणणे होते. या चौथ्या आयामाला दिक्काल म्हणजे 'स्पेसटाइम' असे नाव त्याने दिले.

आठ दिशांच्या आठ रक्षक हत्तींना 'दिग्गज' म्हटलेले आहे. दिगंतर म्हणजे परदेश, अंतरिक्ष. 

पक्षी जाय दिगंतरा 

बाळकांसि आणी चारा। 

संत जनाबाईच्या काव्यात 'दिगंतर' हा शब्द आला आहे. क्षितिजाला दिक्तट किंवा दिग्मंडल म्हणतात. दिक्चक्र म्हणजे विश्व. दिशेच्या रक्षक देवतेला 'दिक्पाल' म्हणतात. जो अस्वस्थ आहे आणि सतत जागा किंवा दिशा बदलतो तो तरुण म्हणजे 'दिक्कर'. 

कोणत्या दिशेला जावे हे जेव्हा कळत नाही तेव्हा आपण दिङ्मूढ होतो. (यात संधीनियमाने क् चा ङ् झालेला आहे.)

दिक् नुसार दिशा दाखवणारे असे अनेक शब्द आपल्याला दिसतात. संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.


विनोद जैतमहाल

9823028332


टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.