78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

34. आजचा शब्द 'भव'.

 

भव म्हणजे उत्पन्न होणारा, उत्पत्ति, संसार, जग इत्यादी.

संसाराच्या सागराला 'भवसागर', 'भवसिंधू' म्हणतात. संत नामदेवांनी तर 'भवमूळव्याध' असा या जगाचा उल्लेख केला आहे.

ज्याने जगात येऊन अनेक कामे केली त्याला 'अनुभव' आहे असे म्हणतात. जिंकण्यापासून दूर झाला तर त्याचा 'पराभव' होतो. 'विभव' म्हणजे सामर्थ्य, संपत्ती. ज्याच्याकडे हे दोन्ही आहेत त्याच्याकडे 'वैभव' असते.

(विजेच्या दाबाला 'विभवांतर' असे नाव आहे. त्याला इंग्रजीत पोटेन्शिअल डिफरन्स किंवा व्होल्टेज म्हणतात. भारतात हे सामान्यपणे 230 व्होल्ट असते.) सम् उपसर्गाने 'संभव', संभाव्य', 'संभावित' अशी शक्यता व्यक्त होते. समस्या 'उद्भवली' असे म्हणतात तेव्हा उद् हा उपसर्ग लागलेला असतो.

बर्फाचे पाणी होते तेव्हा 'द्रवीभवन', द्रवाची वाफ होते तेव्हा 'बाष्पीभवन' आणि पाण्याचा बर्फ होतो तेव्हा 'घनीभवन' होते.

गुरू नानकदेवांनी बीजमंत्रात 'निर्भव' असा शब्द उच्चारला आहे. 'निर्भव' म्हणजे जो या जगातील सर्व समस्यांतून मुक्त आहे तो. संत कबीरांनीही 'निर्भव के घर बजावहि तूर।' असे लिहिले आहे.

भव म्हणजे शंकर. भवाची पत्नी भवानी. (तशी शिवाची पत्नी शिवानी.) भव्य, भवितव्य आणि भविष्य ही विशेषणे आपल्या ओळखीची आहेत.

भवचा भूतकाळच 'भूत' आहे. भूत म्हणजे 'झालेला'. भूतकाळ म्हणजे होऊन गेलेला काळ, भूतपूर्व, अभूतपूर्व हे शब्द आपण वापरतो. भूत म्हणजे जन्मलेला प्राणी. भूतदया म्हणजे सर्व प्राण्यांवर दया करणे. भूतनाथ हे शंकराचे एक नाव. भव म्हणजे 'व्हावे'. त्यामुळे आशीर्वाद देताना 'शतायुषी भव', 'यशस्वी भव' असे म्हणतात.

पंचमहाभूतांच्या रूपात 'भव' आपल्याला सर्वत्र वेढून आहेच. संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.


विनोद जैतमहाल

9823028332

टिप्पण्या

टिप्पणी पोस्ट करा

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.