78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

25. आजचा शब्द 'नय'.

 


नय

नय म्हणजे जाणे, आचरण, मुत्सद्देगिरी, न्याय, नीति.

याला विविध उपसर्ग लागून अभिनय, राजनय, अनुनय असे अनेक शब्द तयार होतात. एखाद्या विशिष्ट मनःस्थितीकडे घेऊन जाणे म्हणजे अभिनय.

राजकीय मुत्सद्देगिरी म्हणजे राजनय. राजनय करणार्‍याला राजनयिक म्हणतात. 'नय'चा एक अर्थ नीति. त्यापासून 'राजनीति' हा शब्द तयार झाला.

अनुनय म्हणजे विनंती, मन वळवणे. परि हा उपसर्ग लागला की 'नय'चे परिणय होते. परिणय म्हणजे विवाह. 'नयन' म्हणजे नेणे किंवा दाखवणे. त्यामुळेच डोळ्याला नयन म्हणतात. हिंदीत त्याचे 'नैन' झाले. गुरुजवळ शिष्याला नेण्याचा संस्कार म्हणजे उपनयन. विनय, प्रणय, निर्णय असे अनेक शब्द आपल्याला माहीत आहेत.

नय म्हणजे जाणे किंवा घेऊन जाणे. त्यावरून लोकांना विशिष्ट दिशेला नेतो तो नायक किंवा लोकनायक. तो जर अधिकृत असेल तर 'अधिनायक'. (राष्ट्रगीतामधील हा चौथा शब्द आहे.) नायक जर विशेष असेल तर 'विनायक'. मोठा असेल तर महानायक. दुष्ट असेल तर खलनायक. रघुकुळातील असेल तर रघुनायक. यदुकुळातील असेल तर यदुनायक. गौतम बुद्धांचे एक नाव 'नायक' असे आहे. नाईक, नाईकवाडे, सरनाईक ही आडनावे 'नायक'पासूनच बनली आहेत. नायकी कानडा हा संगीतातील एक राग आहे.

नायकचे स्त्रीलिंगी रूप 'नायिका'. मात्र 'नायकीण' या शब्दाला वेगळा अर्थ आहे. ती कामगार स्त्रियांची प्रमुख किंवा कलावंतीण असते.

या सर्वांचा धातू नी-नय् असा आहे. संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते. आपण जाणीवपूर्वक शब्द वापरू लागतो. म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.


विनोद जैतमहाल

9823028332

टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.