78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

23. आजचा शब्द 'न्यास'.

 


न्यास


न्यास म्हणजे खूण, निशानी, ठसा, छाप, ठेव (डिपाॅझिट), त्याग करणे, खाली ठेवणे, रेखाटन करणे.

नृत्य करणारी व्यक्ती ज्या लालित्याने जमिनीवर पाय ठेवते त्यास 'पदन्यास' म्हणतात. 

चालण्याची शैली किंवा वाक्यात शब्दांची व्यवस्थित रचना करणे म्हणजे पदविन्यास.

इमारत बांधण्यापूर्वी पहिला दगड ठेवणे म्हणजे 'शिलान्यास'.

कोणत्याही लिपीत शाईने कागदावर अक्षरे उमटवली की तो 'लिपिन्यास' होतो.

अर्थांतरन्यास नावाचा एक अलंकार कवितेत वापरला जातो. अर्थांतर म्हणजे दुसरा अर्थ आणि न्यास म्हणजे ठेवणे. एक विशिष्ट अर्थ दुसर्‍या अर्थाकडे नेऊन ठेवला की तो अर्थांतरन्यास अलंकार होतो. 'कठिण समय येता कोण कामास येतो' ही कविता अर्थांतरन्यास अलंकाराचे उदाहरण आहे. (नलोपाख्यान- रघुनाथ पंडित)

न्यास म्हणजे ट्रस्ट. सार्वजनिक न्यास नोंदणी कार्यालय त्यासाठीच असते. 

ज्या व्यक्तीकडे इतरांच्या ठेवी असतात तिला न्यासधारी म्हणतात आणि ज्या व्यक्तीने सर्व ठेवी बाजूला सारल्या तिने 'संन्यास' घेतला असे म्हणतात. 

न्यासचा भूतकाळ 'न्यस्त' आणि संन्यासचा भूतकाळ 'संन्यस्त'. एखादे कार्य वरून परोपकाराचे दिसत असले तरी त्यामागे स्वार्थ लपलेला असेल तर त्याला 'न्यस्त स्वार्थ' म्हणतात. म्हणजे मनात ठेवलेला स्वार्थ. 

राग गाताना ज्या स्वरावर जास्त वेळ थांबतात (विश्रांती/ जास्त ठहराव) करतात त्यास 'न्यासस्वर' असे म्हणतात.           

ज्या स्वरावर गाणे संपते त्यालाही 'न्यासस्वर' म्हणतात.

'न्यास' असलेले असे अनेक शब्द आपण वापरतो.

संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते. आपण जाणीवपूर्वक शब्द वापरू लागतो.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.


विनोद जैतमहाल

9823028332

टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.