22. आजचा शब्द 'चर'.

 

चर

चर म्हणजे हालणारा, सरकणारा, सचेतन.

भूचर, जलचर, खेचर, उभयचर हे सजिवांचे प्रकार आपण शाळेत शिकतो. ख म्हणजे आकाश. त्यावरून आकाशात फिरतात त्यांना खेचर म्हणतात.

चराचर सृष्टी म्हणजे ज्यात चर आणि अचर अशा दोघांचाही समावेश होतो. रात्री भटकतात ते निशाचर. उंदीर, साप इत्यादी निशाचर प्राणी आहेत. गुप्तपणे फिरतो तो गुप्तचर. नेत्याच्या मागे मागे फिरतो तो अनुचर. फिरण्यासाठी उपयोगात येतात ते पाय म्हणजेच 'चरण'. 

जनावरे गवत खात फिरतात म्हणून त्याला मराठीत 'चरणे' म्हणतात. चरणे म्हणजे मुळात भटकणे, विचरण करणे.

एखाद्या मंदिरातील मूळ मूर्ती तशीच ठेवून त्यासारख्या दुसर्‍या मूर्तीची मिरवणूक काढतात. त्या दुसर्‍या मूर्तीला 'चरमूर्ती' किंवा उत्सवमूर्ती म्हणतात.

सोने, दागिने, पैसे अशा जंगम मालमत्तेला 'चरद्रव्य' म्हणतात. 

या सर्व शब्दांच्या मागे 'चर्' हा धातू आहे. 

याला विविध उपसर्ग लागतात आणि विचार, आचार, समाचार, उच्चार, संचार, दूरसंचार, उपचार, प्रचार, असे अनेक शब्द तयार होतात.

चर् धातूला परि हा उपसर्ग जोडला की 'परिचर' असा शब्द बनतो. परिचर म्हणजे सेवाशुश्रुषा करणे. त्यावरून नर्सला 'परिचारिका' असे नाव मिळाले.

आचार शब्दाला जोडून भ्रष्टाचार, शिष्टाचार, कुलाचार असे असंख्य संस्कृत शब्द आपण रोजच वापरतो.

संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते. आपण जाणीवपूर्वक शब्द वापरू लागतो.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.

विनोद जैतमहाल

9823028332