78. आजचा शब्द 'निवेश'.

इमेज
निवेश म्हणजे गुंतवणूक हा अर्थ सामान्यपणे सर्वांनाच माहीत असेल. पण या शब्दाचे मूळ शोधल्यास प्रवेश, परिवेश, आवेश असे त्याचे अनेक नातलग सापडत जातात. या सर्व शब्दांच्या मागे 'विश्' हा धातू आहे. विश् चा अर्थ शिरणे, प्रवेश करणे, बसणे, स्थिर होणे इत्यादी. या विश् चे भाववाचक नामरूप 'वेश' असे होऊन त्याला वेगवेगळे प्रत्यय लागतात आणि विविध अर्थ सांगणारे शब्द तयार होतात. नि हा उपसर्ग लावून निवेश असा शब्द बनतो. निवेश म्हणजे बसणे, मन लावणे, लग्न लावणे. परंतु मन लावण्याऐवजी पैसा लावला तरी त्याला निवेश म्हणतात. कारण जेथे पैसा असतो तेथे साधारणपणे माणसाचे मन गुंतलेले असते. त्यामुळे गुंतवणुकीला निवेश म्हणतात. जर गुंतवलेला पैसा आणि मन काढून घेतले तर त्याला 'विनिवेश' म्हणतात. विनिवेश म्हणजे निर्गुंतवणूक. उपनिवेश असाही एक शब्द उप आणि नि हे उपसर्ग लावून तयार होतो. उपनिवेश म्हणजे दुसर्‍या देशातून आलेल्या लोकांची वसाहत. जसे इंग्रज भारतात येऊन राहिले तेव्हा त्यासाठी उपनिवेश असा शब्द वापरण्यात आला आणि त्यांच्या सत्तेला हिंदीत 'औपनिवेशिक सत्ता' असे म्हटले जात असे. (औपनिवेशिक हा शब्...

12. आजचा शब्द 'रंज'

 


रंज


'रंज' म्हणजे लाल होणे, रंगवणे, रंगणे, प्रेम करणे. 

या धातुपासून बनलेले रंजन, मनोरंजन, अनुरंजन असे अनेक शब्द आपण वापरतो.

रंजन म्हणजे रमवणे, संतुष्ट करणे, रंगवणे. 

मनोरंजन म्हणजे मनाला रमवणे किंवा रंगवणे. एखादी कलाकृती किंवा चित्रपट पाहिल्यानंतर आपल्या मनाला त्या चित्रपटाचा रंग लागतो. चित्रपट शूरवीरांचा असेल तर आपले मन वीररसाने रंगून जाते. हास्यरसाचा चित्रपट किंवा नाटक असेल तर मन हलकेफुलके होते.

रंजक म्हणजे रंग देणारा रंगारी किंवा रक्तचंदन. 

रंजन नावाचे एक माजी सरन्यायाधीश आहेत. अधीर रंजन नावाचे एक खासदारही आहेत. रंजनचे स्त्रीलिंगी रूप रंजना. 

अनुरंजन म्हणजे मनधरणी करणे. याच 'रंज' धातुपासून 'रंग', 'राग' असे शब्द बनतात आणि एकूणच रागरंग पाहून माणूस आपले वागणे बदलतो.

अनुरागचा अर्थही प्रेम, आसक्ती असा होतो. त्याउलट विराग म्हणजे आसक्ती संपणे. मनातून आसक्ती नष्ट झाली की वैराग्य येते. अशा व्यक्तीला 'वैरागी' म्हणजेच बोलीभाषेत 'बैरागी' म्हणतात.

रंज या धातुचा भूतकाळ सांगणारे विशेषण आहे 'रंजित'. रंजित म्हणजे रंगलेला. इतिहास जर रक्ताने रंगलेला असेल तर त्याला 'रक्तरंजित इतिहास' म्हणतात.

एखादी गोष्ट जास्तच रंगवून सांगितली असेल तर तिला 'अतिरंजित' कहाणी म्हणतात.

रंज या धातुचा रंग लागलेले असे अनेक शब्द आपण वापरतो.

संस्कृत भाषा शिकताना शब्दांची ही रहस्ये उलगडत जातात. शब्दांकडे पाहण्याची आपली दृष्टी बदलते. आपण जाणीवपूर्वक शब्द वापरू लागतो.

म्हणून प्रत्येकाने आयुष्यात संस्कृत भाषा शिकलीच पाहिजे.


विनोद जैतमहाल

9823028332

***

टिप्पण्या

या ब्लॉगवरील लोकप्रिय पोस्ट

11. आजचा शब्द 'अनल'

महाजनांचा मार्ग

78. आजचा शब्द 'निवेश'.